NISZCZENIE ELIT

 

1.  Jak deklasowano szlachtę.

2.  Rozbicie stanu szlacheckiego

Powrót do spisu treści

 

 

Jak deklasowano szlachtę.

 

Najprostszym sposobem, by zniszczyć naród, jest unicestwienie jej elit. W Rzeczpospolitej Obojga Narodów, którą tworzyła Polska i Litwa – elitę stanowiła szlachta.

Szlachta bowiem stanowiła strukturę administracji państwowej i kadrę oficerską w wojsku. Wystarczyło więc zdeklasować szlachtę, by całkowicie podporządkować sobie cały naród.

Deklasacja – obniżenie, utrata przez jednostkę, grupę, jej dotychczasowej pozycji społecznej,mające związek z degradacją ekonomiczną, pauperyzacją, osłabieniem prestiżu społecznego”

(>>Słownik współczesnego języka polskiego<<, t. I , s.161)

Rozumieli to doskonale nasi zaborcy - Prusy, Austria i Rosja, którzy już od pierwszego rozbioru     w 1772 roku prowadzili szeroko zakrojoną akcję deklasacji szlachty, wszelkimi sposobami dążąc do jej zniszczenia, a tym samym do unicestwienia państwowości polskiej i litewskiej. Prowadziła ją Rosja na całym obszarze zabranych ziem na terenie Polski, Litwy, Białorusi i Ukrainy.

Działania te prowadzone były w kilku etapach:

1.        od 1772 roku wprowadzono obowiązek udowadniania za pomocą dokumentów swego szlachectwa, co z powodu częstych działań wojennych i równie częstych zmianach miejsca zamieszkania (masowe przesiedlanie się szlachty z terenów Korony na Kresy Wschodnie miało miejsce już od początków XVI wieku) wydawało się bardzo trudnym zadaniem. Dlatego też zaborca spodziewał się, że niewielu ludziom uda się zgromadzić komplet dokumentów  i odsetek szlachty, która nie potrafi swego pochodzenia udowodnić, będzie wysoki. Jednakże w praktyce okazało się, że było wprost przeciwnie - wprawdzie spora część szlachty nie potrafiła swojego szlacheckiego pochodzenia udowodnić, lub w ogóle do wywodów się nie stawiła – to jednak do 1830 roku bardzo duża liczba szlachty była już „zatwierdzona   w szlacheckiej dostojności”, a więc mogła bez przeszkód korzystać  z prerogatyw (przywilejów) jej należnych. 

Ten stan rzeczy był sprzeczny z założeniem zaborcy, dlatego też co kilka, lub kilkanaście lat stopniowo zaostrzano kryteria dotyczące dokumentów i warunków, jakie musiał wywodzący się spełnić, a od 1830 roku prowadzone były już narady dotyczące wprowadzenia drastycznych działań, mających zahamować ilość wylegitymowanej szlachty.

Jolanta Sikorska-Kulesza w swojej książce  Deklasacja drobnej szlachty na Litwie i Białorusi   w XIX wieku” tak opisuje ten trwający kilkadziesiąt lat proces:

„ ….19 października 1831 roku car Mikołaj I podpisał imienny ukaz „O podziale  i urządzeniu szlachty w zachodnich guberniach”, który w sposób zasadniczy określił na najbliższe dziesięciolecia los kresowej szlachty. Podzielono szlachtę na 5 grup, które czasowo miały różny status prawny:

I. wylegitymowani przez Heroldię - zagwarantowano im wszystkie prawa i przywileje rosyjskiej szlachty. Miano ich odtąd nazywać „dworianami”, ostatecznie eliminując w stosunku do nich słowo „szlachta” .

II. wylegitymowani przez gubernialne deputacje lub oczekujący na ich ostateczne orzeczenie:

a)      posiadający własność ziemiańską zachowywali dotychczasowy status do

zakończenia procesu legitymacyjnego w Heroldii

b)      pozostali do czasu otrzymania werdyktu Heroldii zachowywali jedynie

podległość prawu karnemu i sądom dla szlachty. 

III. niewylegitymowani, którzy dotąd nie złożyli dokumentów o szlachectwie:

a) jeśli posiadali własność ziemiańską lub tylko chłopów mieli zostać zarejestrowani osobno aż do podjęcia przez władze ostatecznych decyzji w ich sprawie,

jeśli nie mieli takiej własności należało ich włączyć do stanów opodatkowanych.

c)      Zapewniono im możliwość dochodzenia szlachectwa na ogólnych zasadach. Za warunek przynależności do stanu szlacheckiego uznano zatem dowiedzione w Petersburgu szlachectwo

  (chroniąc jednak niewylegitymowanych właścicieli ziemi, co dawało drobnej szlachcie pewne szanse obrony).

IV. W najgorszej sytuacji znaleźli się ci, którzy nie mieli poddanych i nie rozpoczęli jeszcze starań   o uzyskanie szlacheckiego dekretu. Rosjanie, choć całkowicie zanegowali ich szlachectwo,

     nie zdecydowali się jednak na włączenie do żadnego z istniejących w guberniach zachodnich stanów opodatkowanych.

V. Utworzyli natomiast nieznane ustrojowi społecznemu dawnej Rzeczypospolitej kategorie wolnych osobiście jednodworców (odnodworcy) i obywateli (grażdanie) o różnym od chłopów i mieszczan

      rodzaju oraz wymiarze powinności podatkowych i wojskowych. Był to krok naprzód w kierunku degradacji drobnej szlachty w stosunku do projektu „ustawy” z 1829 roku, kiedy pozostawiono

      przynajmniej nazwę „szlachta”…..

…. W następnych latach gubernatorzy starali się o usunięcie z szeregów szlachty osób, które formalne prawo do nowego szlachectwa (dekret wywodowy lub własność z poddanymi) nabyły po wydaniu ukazu z 19 października 1831 roku.

To polowanie ciągnęło się do końca lat trzydziestych. Marszałkowie ociągali się ze sporządzaniem list takiej szlachty, usiłowali pertraktować w sprawie terminu przyjętej „godziny zero” (data ogłoszenia, czy dotarcia ukazu do kancelarii), brali na siebie winę za spóźnione dekrety, zapewniając, iż przyczyną był tylko nawał pracy, któremu nie mógł na czas podołać szczupły personel,    a nie późne złożenie dokumentów. Gra toczyła się o znaczną liczbę rodzin szlacheckich.

W aktach marszałka wileńskiego znajdujemy na przykład listę z 1836 roku 233 rodzin „prawdziwej, lecz nieszczęśliwej szlachty” z guberni wileńskiej, które uzyskały dekret po przyjętym terminie…..

Po administracyjnym, w istocie, przeniesieniu w latach 1831-1833 do stanów opodatkowanych szlachty, która nie przedstawiła komisjom spisowym wymaganych dowodów szlachectwa, powrócono do wyrażonej jeszcze w końcu 1832 roku przez członków Komitetu Zachodniego myśli    o konieczności zajęcia się niepokojąco dużą i ciągle rosnącą grupą wylegitymowanych nieposesjonatów. Zaczęto upowszechniać opinię, że uzyskali oni dekret wywodowy bezpodstawnie.

20 kwietnia 1834 roku Rada Państwa powołała do życia gubernialne komisje rewizyjne, które obarczyła zadaniem sprawdzenia zasadności wszystkich dekretów wywodowych wydanych przez deputacje przed 1829 rokiem. Nawiązywała tym samym do swojej poprzedniej decyzji z 6 lutego 1828 roku wprowadzającej zasadę, iż wszystkie orzeczenia o szlachectwie podlegają rewizji Heroldii. Powołano wówczas komisję przygotowującą reguły przeglądu postanowień deputacji wywodowych. Jak i wówczas, akt z 20 kwietnia dotyczył całego imperium z wyjątkiem Gruzji.

Miał spowodować ostateczne uporządkowanie i stworzenie wiarygodnych ksiąg szlachty w Rosji.

Utrzymując pozory legalizmu, chciano szybko dowieść, że nie przysługują szlachcie tytuły  i przywileje,   których jej przodkowie korzystali przez wiele wieków. Komisje, tworzące niejako organy terenowe Heroldii, miały nie dopuścić do przewlekania i rozmycia się weryfikacji, jak to już kilkakrotnie miało miejsce w przeszłości….

…Senacki ukaz z 12 września 1838 roku wyznaczał także trzyletni termin osobom, którym Heroldia odesłała dokumenty w celu ich uzupełnienia.

Przedstawiane przez szlachtę dowody musiały być na tyle wiarygodne i odpowiednie, że przesyłano je do Heroldii,

gdyż w przeciwnym razie komisje mogły same decydować o pozbawieniu szlachectwa i przeniesieniu osoby do stanu jednodworców lub obywateli.

W połowie lat czterdziestych postanowiono definitywnie zamknąć weryfikacje. Ukaz z 16 lipca 1845 roku uznawał stan z 1 stycznia 1844 roku za ostateczny i wydawało się, że tym razem nie będzie się już tolerować szlachty, która nie złożyła dokumentów. Nakazano włączyć ją w ciągu trzech miesięcy do jednodworców lub obywateli. Komisje spisowe miały informować co dwa tygodnie o rezultatach swej działalności. Miały także — o czym już była mowa zwracać szczególną uwagę na to, aby do jednodworców „nie zaliczać tych osób, które nie należały do liczby byłej szlachty i które przedtem już podlegały podatkowi osobistemu”. Ponadto nie można było rozpatrywać w ogóle dokumentów, które wpłynęły po 1 I 1844 roku. Wyjątek uczyniono dla szlachciców, którzy decyzję Heroldii o braku dostatecznych dowodów (np. brak kompletu przetłumaczonych dokumentów) otrzymali właśnie po 1. I. 1844 roku. Uzyskali trzy lata na definitywne wyjaśnienie sprawy.

Efekty akcji rewizyjnej były jednak widoczne w liczbach. W 1852 roku w czterech północno-zachodnich guberniach było już 45 480 jednodworców (płci męskiej). Oznacza to wzrost w przeciągu       9 lat o prawie dziewięć tysięcy.

Wyniki X rewizji z 1857 roku pozwalają po raz ostatni ocenić liczbę zdeklasowanej szlachty w sposób stosunkowo miarodajny oraz podsumować prawie trzydziestoletni okres deklasacji.

Ukaz z 17 V 1857 roku zamykał stan jednodworców i obywateli przed szlachcicami, którym po tej dacie odmówiono prawa przechodzenia do utworzonych w 1831 roku dla niej kategorii.

Odtąd szlachta, która nie zdołała uzyskać patentu Heroldii i zlekceważyła terminy załatwiania formalności związanych z przejściem do stanów opodatkowanych trafiać miała do następujących stanów i grup ludności wiejskiej i miejskiej:

1) szlachta mieszkająca na ziemiach skarbowych do chłopów czynszowych,

2) szlachta mająca własną ziemię do chłopów państwowych,

3) szlachta mieszkająca na ziemiach prywatnych właścicieli do wolnych ludzi,

4) szlachta mieszkająca w miastach do obywateli miejskich,

5) szlachta nieosiadła do miejskich i wiejskich stanów lub mogła otrzymać od państwa pomoc w zagospodarowaniu ziemi państwowej.

Według X rewizji liczba jednodworców i obywateli płci męskiej wynosiła w 1857 roku 47 030.

W ciągu dwudziestu siedmiu lat zepchnięto do stanów opodatkowanych ponad 100 tysięcy szlachty płci obojga (jest to z pewnością liczba minimalna, nie sposób ustalić, ile osób zostało włączonych przed 1857 rokiem do innych stanów niż jednodworcy i obywatele). Najbardziej intensywny okres deklasacji przypadał na pierwsze dwa lata po ogłoszeniu ukazu październikowego.

…Do końca swego istnienia tj. do 1 lutego 1847 roku, czyli w ciągu trzech i pół roku komisja rozpatrzyła 4670 spraw, z czego rozstrzygnęła 4427 spraw dotyczących 53 706 osób (tabela 6), a akta 243 rodzin (ok. 3 tysiące osób) zwróciła deputacjom do uzupełnienia. Zdecydowała ostatecznie o losie pięciu i pół tysiąca ludzi, których nakazała od razu - nie pytając o opinię Heroldii - skreślić z ksiąg szlachty i przyłączyć do jednodworców na podstawie ukazu z 1 I 1840 roku. Zaledwie 1,2% badanych dekretów (dotyczących 644 szlachciców) uznała za prawomocne i wraz z dokumentacją pozostałych 47,5 tysiąca szlachciców, ocenioną przez komisję jako nie dającą podstaw do zatwierdzenia tytułu szlacheckiego przesłała — zgodnie z przyjętą procedurą do Heroldii…..

Okólne zarządzenie z 11 czerwca 1863 roku nakazywało odebranie ziemi szlachcie i jednodworcom biorącym udział w powstaniu, a ich samych oddanie w ręce komendantów wojskowych….

Ukaz z 23 lipca 1865 roku zabraniał Polakom brania w arendę, zarząd lub zastaw dóbr zakupionych na zasadach preferencyjnych przez rosyjskich ziemian. Słynny ukaz z 10 grudnia 1865 roku wprowadzał kategoryczny zakaz pozatestamentowego obrotu ziemią między Polakami. 

Według ministra sprawiedliwości w początkach lat 60. około 200 tysięcy szlachty (mężczyźni)            w dziewięciu guberniach zachodnich „nie było w stanie przedstawić dokumentów o swoim szlacheckim pochodzeniu”…

Na przykład w powiecie dziśnieńskim na 176 rodzin aż 38 nie miało żadnych formalnych podstaw do pozostawania w stanie szlacheckim, a wiele dość wątłą, np. świadectwa marszałka, że są szlachtą, albo że rodzina była rejestrowana w szlacheckich spisach….

Powstanie listopadowe zwolniło dotychczasowe hamulce, dostarczając pretekstu do zaostrzenia kursu. Przekonana o drobnoszlacheckim charakterze powstania lub korzystając

 z nadarzającej się okazji przeprowadza Rosja istotną redukcję stanu. W 1834 roku liczba zdeklasowanych na Litwie   i Białorusi sięga 80 tysięcy szlachty płci obojga, do 1857 roku

wzrasta do około 100 tysięcy (jednodworców i obywateli)….

Deklasacja staje się jednym z elementów totalnej rozprawy z Polakami, co współgra z narastaniem nacjonalizmu rosyjskiego, podgrzewanego przez oficjalnie propagowaną niechęć do nacji polskiej. Włączenie drobnej szlachty do jednodworców, a po 1857 roku do chłopów sprawiło, że w sumie około 200 tysięcy szlachty płci obojga zostało wyeliminowanych ze stanu uprzywilejowanego…..”

Książka to opisuje tylko Litwę i Białoruś, jednakże na Ukrainie prowadzone były analogiczne działania. Opisuje je Kazimierz Pułaski w książce „ Kronika polskich rodów szlacheckich Podola, Wołynia i Ukrainy”, zwracając szczególną uwagę na utratę szlachectwa po powstaniach lub prowadzeniu działalności konspiracyjnej. Karą za prowadzenie działalności politycznej była zsyłka (nierzadko z rodziną) na Sybir, a majątki będące dorobkiem wielu pokoleń, które je pracowicie pomnażały przez kilkaset lat -  były konfiskowane. Potem ich krewni przez długie miesiące musieli prosić cara o łaskę: darowanie winy i zwrot majątków.

Niestety, pozwalały na to obowiązujące w Imperium Rosyjskim przepisy. O ile jeszcze „Żałowanną Gramotę dworiaństwu …. „ z 21.05.1785 r., wydaną przez Katarzynę II, uznać można za częściowo pozytywną ( bo normowała sposób udowadniania szlachectwa ), to kolejne regulacje prawne były jawnie represyjne i prowadziły wprost do deklasacji szlachty polskiej.

Profesor Jan Ciechanowicz w „RODACH…”, t. I, s. 255-258, tak opisuje ten proces:

„…W Rosji od 1832 roku trwała zmasowana i bezwzględna akcja spychania drobnej i średniej szlachty do pozbawionego praw stanu chłopskiego. Przewrotność i okrucieństwo Rosjan w realizacji tego celu było bezprecedensowe….

…Na skutek tej akcji  zdegradowane zostały ogromne zastępy szlachty na terenach między Dyneburgiem, Grodnem, Wilnem, Odessą, Czernihowem i Smoleńskiem….   

…UKAZ o jenodworcach i grażdanach w guberniach zachodnich wydano 19 października 1831 roku; był on natchniony tym duchem, to znaczy zaciekłą nienawiścią do tej grupy społecznej, która a piori została obarczona odpowiedzialnością za powstanie, uznana za niedającą się dłużej tłumaczyć anomalię w rosyjskiej strukturze społecznej, i której należało odebrać szlachectwo poprzez szeroko zakrojoną akcję rewizji tytułów.

Od bardzo dawna słowo „odnodworiec” (jednodworzec) oznaczało w Rosji bardzo nieliczną grupę „wolnych” chłopów, z początku właścicieli dworu, czyli chałupy i niezmuszanych do odrabiania pańszczyzny. Od czasów Piotra Wielkiego jednodworcy należeli do „kategorii podlegających do opodatkowania” i zabierano ich w rekruty. Posiadali jednocześnie nieliczne przywileje: nie stosowano wobec nich kar cielesnych i zamiast pogłównego płacili podymne.

Chodziło więc przede wszystkim o pozbycie się, poprzez przymusową asymilację z już istniejąca grupą społeczną, tej kategorii ludzi [szlachty -  dopisek W.A.C.]. Ich względna niezależność umożliwiała pozostawanie w obrębie polskiej wspólnoty ludzi, którzy podlegali własnej władzy sądowniczej, pielęgnowali własne tradycje kulturowe, korzystali ze szlacheckiego przywileju dostępu do szkół i wykształcenia.<< Zmusić szlachecką większość do zrównania z chłopstwem - to znaczy zniweczyć kompletnie jej kulturę, jej tożsamość>>

(Daniel Beauvois, Polacy na Ukrainie, Paryż, s. 101-102).

Nieco później sam car doszedł do wniosku, że proces likwidacji Polaków trwa za długo. Na posiedzeniu Rady Ministrów 5 i 19 września 1839 roku zaproszony został generał-gubernator kijowski Bibikow. Pouczono go, że ma „niestrudzenie czuwać nad zakończeniem prac komisji powołanych do rewizji dokumentów wystawionych przez zgromadzenia szlacheckie”, Mikołaj dodał, że wymaga od niego raz na trzy miesiące raportu o postępach akcji rewizyjnej. Okrutny ukaz, mający na celu likwidację szlachty polskiej, według oficjalnego usprawiedliwienia opracowany został

w celu „ulżenia doli mieszkańców guberni zachodnich w trakcie dowodzenia szlachectwa”….

….Każde drzewo genealogiczne obrastało czterema lub pięcioma stronicami komentarzy, co w 98% wypadków kończyło się jego unieważnieniem. Większości wykluczeń dokonywano, rzecz jasna, nie mając wystarczających dowodów: aktów chrztu, zaświadczeń sąsiadów, nawet odbite w laku ozdobne rodowe herby, co zdarzało się często, lub zaświadczenia zgromadzeń powiatowych, bezlitośnie [je] odrzucano. Podobnie postępowano z dawnymi aktami sprzedaży majątków, nawet jeśli pochodziły one z XVIII lub XVIII wieku. Mnóstwo genealogii odrzucano z powodu uchybień formalnych. Zła wola była oczywista: chodziło o wysadzenie  z siodła szlachty jako takiej, wyrzucenie obcego ciała z rosyjskiego organizmu.

Większość protokołów rewizyjnych kończyła się następującą formułą:

>> Zatem komisja wnosi o wpisanie (tu nazwisko) na listę szlachciców przyznających się do genealogii, do której w świetle powyższej procedury przyznawać się nie mają prawa. Dokumenty stwierdzające nieścisłości i uchybienia formalne, wraz z dołączonymi oryginałami, zostaną przedłożone w heroldii<<.

W latach 1831 –1853 zdeklasowano w ten sposób na Kijowszczyźnie ¾ ogółu (ponad 340 tysięcy) Polaków…

…Okrucieństwa zaborców nieprzypadkowo skierowane były właśnie przeciwko szlachcie, stanowiła ona bowiem naturalną elitę narodu, była nosicielką jego wielkiego ducha dziejotwórczego…..

…Ducha szlachty polskiej nie potrafiły poskromić żadne bestialstwa carów

i gubernatorów…” – pisze prof. Jan Ciechanowicz.

Świadczą o tym dalsze losy Polski:

- mimo opuszczenia nas w 1939 r. przez Sojuszników i tym samym skazaniu na samotną wojnę z Hitlerem,

- mimo sprzedania nas przez Aliantów w 1943 i 1944 roku (w Teheranie i Jałcie) Stalinowi,

- mimo nie powiadomienia nas w 1981 r. przez Amerykanów o mającym nastąpić Stanie Wojennym,

udało nam się wybić w 1989 roku na niepodległość i na nowo budować sobie Wolną Polskę.

 

 

Do góry

 

Powrót do spisu treści

 

 

 

Rozbicie stanu szlacheckiego

 

(tytuł białoruski:  „РАЗБОРЫ ЩЛЯХТЫ”)

na podstawie strony internetowej   Згуртаваньне Беларускай Щляхтыhttp://www.nobility.by/encyclopaedia/r/RazborSliachty.shtml      

                                                                                            ( tłumaczenie własne i  [ komentarze ] - W.A.C. )

 

Tym terminem określany jest kompleks środków, które zastosowały władze Imperium Rosyjskiego  w sprawie weryfikacji i zmniejszenia stanu szlacheckiego dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Po aneksji Rzeczypospolitej władze Rosji stanęły przed problemem dużej liczebności klasy uprzywilejowanej na terenach przyłączonych do Rosji. Całkowita liczba szlachty wynosiła 7-8% całej populacji W.K.L.  Majątek i uprzywilejowany status tej klasy był różnorodny i odmienny od istniejącego statusu rosyjskiego szlachcica.

[KOMENTARZ: chodziło tu prawdopodobnie o to, że szlachta polska od 1374 roku -sukcesywnie otrzymywała od kolejnych królów coraz to więcej przywilejów – w sumie miała większe przywileje niż rodzima szlachta rosyjska – przyp. W.A.C.]

Natychmiast po 1 rozbiorze Rzeczypospolitej władze Rosji rozpoczęły działania mające na celu wykluczenie szlachty o niskich dochodach z uprzywilejowanej klasy.

Zgodnie z zatwierdzonym przez najwyższe władze rozporządzeniem białoruskiego Generał-gubernatora Czernyszewa z 13.09.1772 roku, szlachcie nakazano przedłożyć władzom gubernialnym dokumenty potwierdzające ich szlacheckie pochodzenie.

W specjalnym rozporządzeniu informowano, że w sądach ziemskich i kancelariach gubernialnych powinny być złożone spisy wszystkich członków szlacheckich rodzin ze szczegółowym opisem pochodzenia rodu, herbami, wszystkimi świadectwami i dokumentami.

W rozporządzeniu podkreślono,  że bez carskiego zezwolenia nikt nie ma prawa nazywać się szlachcicem i korzystać ze szlacheckich przywilejów. Dekretem z 14.06.1773 roku szlachta powinna dowieść swojego pochodzenia w Wyższych wojewódzkich sądach ziemskich.

W czasie rewizji w latach  1772-1774 część czynszowej szlachty i będącej na służbie została dopisana do chłopów. A najniższe warstwy stanu szlacheckiego  zostały dopisane do chłopów objętych podatkiem pogłównym (m. in. szlachta służąca konno lub pieszo w czasie wojny).

Nowi” chłopi musieli więc teraz płacić podatek osobisty (podusznyj okład) i podlegali obowiązkowej rekrutacji . Co prawda, Dekret z 31.05.1789 roku informował, aby nie brać rekrutów, którzy dowiodą swojego szlacheckiego pochodzenia. Zdarzało się jednak, że osoby, które otrzymały potwierdzenie szlachectwa przez Zgromadzenie Deputatów, nie są w spisach rewizyjnych odnotowane, jako zwolnione z płacenia podatku pogłównego.

Dekret Cara Pawła I z 04.12.1796 roku stwierdził, że dyplomy wydawane szlachcie mogą być „wyłącznie z mocy samodierżawnej władzy nadanej przez Boga „. Szlachta nie miała więc prawa do wydawania dyplomów i certyfikatów.

Wreszcie Dekret z 20.09.1802 roku  w końcu ustalił, że takie osoby mogą być wyłączone z opłat tylko na podstawie Dekretu Senatu.

Po wydaniu przez Katarzynę II Żałowannej Gramoty dworiaństwu ............”  w 21.05.1785 r., wykrystalizował się zbiór praw korporacyjnych szlachty Rosyjskiego Imperium. Wszystkie szlacheckie rody miały być wpisane do Ksiąg Rodowych, do czego potrzebne było przedstawienie dokumentów na swoje szlacheckie pochodzenie. Księgi rodowe zostały podzielone na 6 części, a 4 część  była przeznaczona dla szlachty obcego pochodzenia [cudzoziemskiej – przyp. W.A.C.].

Od szlachty żądano, by przedstawiała dokumenty spełniające rosyjskie normy prawne, a nie te, które były stosowane w W. K. Litewskim.

Dekretem z sierpnia 1800 roku ustalono 2 letni termin na przedłożenie dowodów na szlacheckie pochodzenia.

Dekret z dnia 25.09.1800 r. potwierdził szlachcie czynszowej jej prawa, lecz uznał, że za

szlachtę uznane zostaną tylko te osoby, które były zapisane w szlacheckich spisach w 1795 r.

Dekrety z 01.01.1808  i 06.03.1808 roku kazały  także szlachcie czynszowej przedstawić świadectwa na swoje pochodzenie. Po przeprowadzeniu kontroli (rewizji) w 1811 roku,

był wydany

Dekret w 29.03.1812 roku, według którego godność szlachecka przysługiwała tylko tym osobom, których przodkowie byli już za szlachtę przedtem uznani.

Komisji, która przeprowadziła badania w 1816 roku, Dekretem z 20.01.1816 r. został przypisany obowiązek rewidowania prawa ludzi, nazywających siebie szlachtą, z punktu widzenia znalezienia informacji o nich w rewizyjnych spisach szlachty w 1795 roku.

Z przeglądu została wykluczona szlachta czekająca na wyniki potwierdzenia szlachectwa przez Szlacheckie Zgromadzenie Deputatów i oczekująca potwierdzenia przez Heroldię Senatu. Prawo do zaliczenia w poczet szlachty przyznano gubernatorom.

Ten, kto nie mógł potwierdzić swojego szlachectwa, rejestrowany był jako wolny hodowca zbóż (po białorusku. wolnyj chlieborob – przyp. W.A.C. ), państwowy chłop lub mieszczanin.

 Kilka Dekretów Senatu: z 23/09/1817, 16/11/1820, 22/11/1820, 21/06/1821 r. dotyczy szybszego zakończenia przekształcania stanu szlacheckiego. Dekret z 06.08.1826 ustala tryb przekształcania w inną klasę ludzi, bezpodstawnie uznanych za szlachtę czynszową. Według Dekretów z 11.07.1828  i 14.05.1830r. szlachta, która nie złożyła jeszcze dowodów na swoje szlachectwo, była rejestrowana jako mieszczanie lub państwowi chłopi.

Po upadku Powstania  1830-1831 r.  został powołany „Komitet zachodnich prowincji ”, któremu między innymi powierzono „rozbicie stanu szlacheckiego”. Zgodnie z ustawą z 19.10.1831           O kontroli dokumentów o szlacheckim pochodzeniu…”. Każdy, kto nazywał, siebie szlachcicem, powinien przedstawić na to odpowiednie dokumenty.

Drobna szlachta „ze względu na brak miejsca zamieszkania i majątku, oraz sposobu życia” jest najbardziej podatna na bunt i działania przestępcze przeciwko prawowitej władzy. Stan szlachecki był podzielony na dworian i stan jednodworców województw zachodnich i obywateli zachodnich prowincji (zamieszkałych na wsi lub w miastach). Dworianami uznane zostały tylko osoby               o zatwierdzone przez odpowiednie Heroldie godności. Jednodworców objęto obowiązkową  rekrutacją, obywatele mogli jej uniknąć, płacąc 1000 rubli. Oba nowe stany musiały płacić podatek osobisty i od prowadzenia usług.

W 1832 Heroldia  poleciła zrewidować  decyzje Szlacheckich Zgromadzeń Deputatów [S.Z.D.].  Dekret Senatu 11.11.1832 nakazał dzielić ludzi należących  do byłej szlachty” na trzy kategorie:

  1. dworianie z ustalonym przez S.Z.D. szlachectwem lub bez ustalenia szlachectwa, którzy władają majątkiem i poddanymi, lub tylko poddanymi,
  2. dworianie, którzy nie mają majątków, ale z ustalonym przez S.Z.D. szlachectwem,
  3. szlachtę nie mającą majątków i  bez ustalenia szlachectwa przez S. Z. D.

Jednocześnie zabroniono Szlacheckim Zgromadzeniom Szlachty potwierdzania szlachectwa bez zgody Heroldii.

W 1842 roku  została przeprowadzona w zachodnich prowincjach specjalna Rewizja, której przedmiotem byli jednodworcy, obywatele i Żydzi.

Dekretem z 17.03.1847 r. szlachta, która nie złożyła w terminie spisów rodzinnych - podlegała zapisaniu do stanu państwowych rolników a ci, których podali  - do jednodworców  i obywateli. Ale w praktyce nie zostało to wykonane. Osobom, które nie zostały zatwierdzone jako szlachta, zgodnie z Dekretem 23.01.1847 r. odmówiono prawa do zakupu ziemi z chłopami.

Dekretem z dnia 01.08.1857 r. szlachta, która jeszcze nie została zatwierdzona była dołączona do innych stanów. Ci, którzy posiadali ziemię, przypisani zostali do chłopów, a ci, którzy posiadali ziemię na wsi od rządu - do chłopów państwowych. Ci, którzy żyli w majątkach ziemiańskich - do wolnych ludzi. W Rewizji z 1858 roku są  oni zapisami jako wolni hodowcy zbóż („wolnyje chlieboroby), tzn. odniesienie do stanu, który prawnie  już nie istniał (był zniesiony w 1848 roku).

Szlachcie nieosiadłej dano wybór: albo z chłopami albo do stanów miejskich, z wyjątkiem obywateli. Praktycznie wszyscy zostali więc zarejestrowani jako mieszczanie. Prawo to nie miało wpływu na szlachtę, która wcześniej była zapisana jako jednodworcy lub obywatele.

Po upadku Powstania w 1863 -1864 roku, zostały wprowadzone nowe zasady uzyskiwania szlachectwa. Teraz trzeba było przedstawić w terminie 3 lat dokumenty potwierdzające prawo do majątku ziemskiego z chłopami lub udowodnić przynależność do stanu szlacheckiego w byłej Rzeczypospolitej. Przeważająca większość drobnej szlachty takich dokumentów przedstawić nie mogła. Przez to w stan jednodworców i obywateli  przeniesionych zostało 200 tysięcy ludzi.

Dekret z dnia 10.12.1865 r. zakazuje „Polakom”, czyli Katolikom, nabywanie nieruchomości.

Dekretem z dnia 19.01.1866 r. cała szlachta, która nie udowodniła swojego szlacheckiego pochodzenia, dołączona została do chłopów i mieszczan.

Stany „jednodworców” i „obywateli zachodnich prowincji”, zostały zniesione Ukazem Pawła           z 19.02.1868. Jednodworcy zostali dołączeni do chłopów, a obywatele mieli w ciągu roku wybrać przypisanie do chłopów lub do mieszczan.

Był to ostatni akt prawny likwidacji stanu szlacheckiego W. K. Litewskiego.

Mimo że prawnie nie było kompletnego zjednoczenia państw na Białorusi z innymi terytoriami Rosyjskiego Imperium, ale w wielu instytucjach państwowych zarządzających, nadal prowadzono statystykę i kontrolę „dawnej szlachty polskiej”. Nadal działał zakaz zakupu ziemi. Tylko na podstawie dekretu z 04.03.1899 r. o prawie szlachty i mieszczan -katolikom, którzy osobiście zajmują się rolnictwem, umożliwiono zakup ziemi, ale generalnie nie przekraczającej 60 dziesięcin. Po rewolucji 1905 roku na mocy dekretu z 01.05.1905 katolicy mają prawo do zakupu dóbr ziemskich, ale tylko od katolików, zakup ziemi od ludzi innych religii był ograniczony ponownie do 60 dziesięcin. Ograniczenia te trwały aż do końca Rosyjskiego Imperium.

 

Literatura: Rychlikowa I. Carat wobec Polskiej szlachty na ziemiach zabranych w latach 1772-1831 /Kwartalnik Historyczny. 1991 roku. Nr Trzeci S. 51-83; Neupokoew W. I. Przekształcenie szlachty nie posiadającej majątków na Litwie, w płacących podatki   jednodworców i obywateli ( Druga tercja XIX wieku). / Sytuacja rewolucyjna w Rosji w 1859/61 roku.   T. VI. M., 1974. S. 3-22.

 

 

* * *

 

PONIŻEJ znajdują się tabele obrazujące stopniową likwidację stanu szlacheckiego:

 

  1. TABELA w języku polskim. W tabeli białoruskiej znajduje się szereg terminów, które nie występują ani w rosyjskim, ani w polskim języku. Ponadto - terminy te, często są łudząco podobne do istniejących terminów polskich i rosyjskich, lecz tu - nie wiadomo dlaczego -  mają wprost przeciwne znaczenie. Dlatego też w moim opracowaniu część terminów białoruskich celowo pominąłem, a w ich miejsce wprowadziłem obowiązującą w Polsce terminologię.
  2. Tabelę po białorusku podaję za źródłem.

 

 

ROZBICIE - LIKWIDACJA STANU SZLACHECKIEGO

Wersja po polsku na podstawie Encyklopedii Historii Białorusi - 2001.

T. VI., ks. 1, s. 83-35.

[ opracowanie własne - W.A.C. ]

 

 

Tabela biał-pol

 

 

KOMENTARZ [W.A.C.]:

tak więc po wielu regulacjach prawnych, za pomocą kilkudziesięciu Dekretów, tak przekształcono istniejącą do  XVIII wieku szlachtę,

że zostały  w Rosji tylko trzy stany: dworianie, mieszczanie i chłopi, a  termin >> szlachta<< zniknął. 

 

 

 

 

Wersja białoruska z Encyklopedii Historii Białorusi - 2001. T. VI., ks. 1, s. 83-35:

 

 

Tabela białoruska

 

 

Do góry

 

Powrót do spisu treści